Bức tranh pháp lý sau 10 năm Phán quyết Toà Trọng tài Biển Đông

 

Phán quyết ngày 12/7/2016 của Toà Trọng tài Biển Đông đã đưa ra nhiều kết luận quan trọng có tác động tới cục diện pháp lý trong khu vực, đồng thời đưa ra các lập luận giải thích, làm sáng rõ nhiều quy định trong UNCLOS.

Thứ nhất, Phán quyết khẳng định Toà Trọng tài có thẩm quyền xem xét các tranh chấp liên quan đến quyền lịch sử và nguồn gốc xác định các vùng biển được hưởng tại Biển Đông. Theo đó, Tòa đưa ra kết luận: UNCLOS xác lập phạm vi các vùng biển ở Biển Đông, các yêu sách vùng biển không được vượt quá phạm vi cho phép. Yêu sách đối với quyền lịch sử hay các quyền chủ quyền hay quyền tài phán liên quan đến các vùng biển ở Biển Đông trong “đường chín đoạn” trái với Công ước, không có giá trị pháp lý và vượt quá giới hạn mà Công ước cho phép. Công ước thay thế mọi quyền lịch sử hoặc quyền chủ quyền, quyền tài phán nếu các quyền này vượt qua các giới hạn mà UNCLOS cho phép.[1]

Thứ hai, một trong những “đột phá” trong Phán quyết Biển Đông là việc cơ quan tài phán quốc tế đã diễn giải về quy chế của các thực thể trên biển như “bãi cạn lúc chìm lúc nổi”,[2] “đảo” và “đảo đá”.[3] Theo đó, Toà kết luận: Các bãi cạn lúc chìm lúc nổi không phải là đối tượng thụ đắc lãnh thổ.[4] Không có các thực thể luôn nổi nào ở Trường Sa có khả năng duy trì đời sống con người hay đời sống kinh tế riêng. Tất cả các thực thể luôn nổi ở Trường Sa là “đảo đá” theo Điều 121 (3) UNCLOS, không có khả năng mở rộng vùng đặc quyền kinh tế hay thềm lục địa riêng.[5] Các đảo ở Trường Sa không thể cùng nhau tạo ra các vùng biển như một thực thể thống nhất; do đó việc xác lập đường cơ sở thẳng đối với Trường Sa là trái với Công ước.[6]

Thứ ba, về quyền đánh cá truyền thống, Toà đã xem xét các bằng chứng và kết luận Bãi Scarborough là ngư trường truyền thống của ngư dân nhiều nước, bao gồm Philippines, Trung Quốc và Việt Nam. Quyền đánh cá truyền thống, dù không có nhiều dữ liệu và bằng chứng, nhưng về nguyên tắc được luật pháp quốc tế công nhận và bảo vệ. Toà nhận định quyền đánh cá truyền thống được hiểu là các hoạt động đánh bắt truyền thống, quy mô nhỏ, mang tính tập quán, không mở rộng ra các hoạt động có tổ chức và mang tính công nghiệp.[7] 

Thứ tư, Toà đã có các lập luận quan trọng về nghĩa vụ bảo vệ và gìn giữ môi trường biển. Toà nhận định bảo vệ và gìn giữ môi trường biển là một thành tố quan trọng trong tổng thể Công ước.[8] Theo đó, các quốc gia có nghĩa vụ bảo vệ và gìn giữ môi trường biển.[9] Công ước nhấn mạnh tới nghĩa vụ hợp tác khu vực tại vùng biển kín hoặc nửa kín như Biển Đông;[10] yêu cầu các quốc gia hợp tác ở cấp độ toàn cầu và khu vực, trực tiếp hoặc thông qua các tổ chức quốc tế, trong việc dự thảo các quy định, tiêu chuẩn phù hợp với UNCLOS, trong bảo vệ và gìn giữ môi trường biển.[11] Bên cạnh đó, Toà nhắc lại việc thực hiện đánh giá tác động môi trường biển là nghĩa vụ “trực tiếp” theo Công ước và là nghĩa vụ chung theo tập quán quốc tế.[12]

Về nguyên tắc, Phán quyết Toà Trọng tài có giá trị chung thẩm và ràng buộc với các bên trong vụ kiện.[13] Các bên trực tiếp liên quan tới vụ kiện, dù ủng hộ hay phản đối thẩm quyền Toà và nội dung Phán quyết năm 2016, cho tới nay đều có các động thái pháp lý nhằm củng cố yêu sách. Năm 2024, Philippines ban hành Đạo luật vùng biển[14] và đệ trình Hồ sơ thềm lục địa mở rộng lên Ủy ban ranh giới thềm lục địa (CLCS),[15] trong đó đều nhấn mạnh Phán quyết năm 2016 là một trong các cơ sở pháp lý bảo vệ quyền lợi trên biển của Philippines. Ngược lại, qua các phát biểu chính thức, Trung Quốc luôn khẳng định lập trường “Ba Không”, không chấp nhận, không tham gia, không công nhận Phán quyết. Tuy nhiên, trên thực tế, nước này khéo léo điều chỉnh chiến thuật, mượn ngôn ngữ UNCLOS, cố gắng tìm các lập luận phản bác Phán quyết, “diễn giải lại” UNCLOS để cố gắng hợp thức hoá yêu sách “vượt quá” trên Biển Đông.[16]

 

Bên cạnh đó, nhiều kết luận quan trọng trong Phán quyết của Toà Trọng tài trở thành cơ sở tham chiếu để các quốc gia củng cố quan điểm pháp lý trong vấn đề Biển Đông một cách trực tiếp hoặc gián tiếp. Điều này thể hiện rất rõ qua số lượng và nội dung các công hàm của các nước được lưu hành tại Liên hợp quốc, liên quan đến các Hồ sơ thềm lục địa mở rộng tại khu vực Biển Đông của Malaysia (2009, 2019), Việt Nam (2009, 2024) và Philippines (2024) được đệ trình lên CLCS. Các công hàm của Indonesia (2020)[17], Mỹ (2020)[18], Úc (2020),[19] New Zealand (2021),[20] Nhật Bản (2021),[21] Anh,[22] Pháp,[23] Đức[24] (2020, 2025) không chỉ viện dẫn Phán quyết mà còn thể hiện rất rõ các lập luận pháp lý về vấn đề Biển Đông, qua đó phản bác các yêu sách vùng biển vượt quá phạm vi cho phép của Công ước.

 

Dù còn có sự khác biệt nhất định, phần lớn các công hàm đều viện dẫn nhiều kết luận quan trọng trong Phán quyết, góp phần hình thành mẫu số chung và cách tiếp cận pháp lý mang tính “nguyên tắc” trong vấn đề Biển Đông: (i) UNCLOS thiết lập khuôn khổ pháp lý điều chỉnh các hoạt động trên biển và đại dương, bao gồm việc xác lập phạm vi các vùng biển; (ii) Không có thực thể nào ở Trường Sa có vùng đặc quyền kinh tế hay thềm lục địa; (iii) Yêu sách quyền lịch sử trong phạm vi “đường chín đoạn” không có cơ sở pháp lý và không phù hợp với luật quốc tế và UNCLOS. Công hàm số 22/HC-2020 ngày 30/3/2020[25] của Việt Nam thể hiện lập trường nhất quán, rõ ràng và toàn diện của Việt Nam trong vấn đề Biển Đông, trong đó nhiều nội dung thể hiện tinh thần tuân thủ nghiêm túc UNCLOS và phù hợp với kết luận của Toà Trọng tài.[26]

 

 

Biển Đông giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu vì khu vực này án ngữ nhiều tuyến hàng hải, hàng không huyết mạch kết nối các nền kinh tế trong và ngoài khu vự. Do đó, đảm bảo tự do hàng hải, tự do hàng không tại Biển Đông là nhu cầu cấp thiết. Với vị trí chiến lược đó, Biển Đông ngày càng thu hút sự quan tâm của các quốc gia trong và ngoài khu vực. Trong bối cảnh mười năm qua, Biển Đông vẫn tiềm ẩn nhiều nhân tố gây bất ổn, tiếp tục chứng kiến sự gia tăng về cường độ, tần suất và mức độ của các hoạt động hiện diện có tính cưỡng ép và chiến thuật vùng xám. Cùng với sự liên thông ngày càng rõ nét giữa các vùng biển và các điểm nóng khác, Biển Đông trở thành phép thử quan trọng đối với việc duy trì trật tự pháp lý trên biển dựa trên luật pháp quốc tế, đặc biệt là UNCLOS và sự tuân thủ các cơ chế giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hoà bình.

 

Trong bối cảnh đó, Phán quyết Biển Đông năm 2016 là “nguồn” tham chiếu quan trọng, để xác định ranh giới giữa “đúng” và “sai”, “tuân thủ” và “vi phạm” trong việc giải thích và áp dụng Công ước. Phán quyết có thể được xem là một điểm tựa pháp lý và chính danh để các bên có lợi ích bảo vệ được quyền lợi, phản đối các yêu sách vùng biển thái quá cũng như các hành vi đơn phương, cưỡng ép, qua đó góp phần củng cố trật tự pháp lý trên biển dựa trên UNCLOS. Tại nhiều diễn đàn đa phương và tiểu đa phương  như Liên hợp quốc,[27] QUAD,[28] G7,[29] các nước thảo luận, bày tỏ sự quan tâm tới tới hoà bình, ổn định, đảm bảo an toàn hàng hải, hàng không tại Biển Đông, khẳng định vai trò của UNCLOS và đề cập tới Phán quyết, kêu gọi giải quyết hoà bình các tranh chấp.

Bên cạnh đó, Biển Đông luôn là một thành tố nội dung quan trọng trong các tuyên bố của ASEAN. ASEAN khẳng định tầm quan trọng của việc duy trì và thúc đẩy hoà bình, an ninh, an toàn, tự do hàng hải, hàng không tại Biển Đông; tái khẳng định việc thúc đẩy lòng tin, tự kiềm chế, ủng hộ giải quyết hoà bình các tranh chấp, bao gồm việc tuân thủ đày đủ các tiến trình pháp lý và ngoại giao phù hợp với các nguyên tắc luật quốc tế chung được công nhận rộng rãi, trong đó có UNCLOS.[30] UNCLOS là cơ sở pháp lý điều chỉnh tất cả các vấn đề trên biển và là nền tảng cho các hợp tác trên biển bền vững.[31]

 

---

 

Sau 10 năm, Phán quyết Biển Đông ngày 12/7/2016 vẫn được xem là một phán quyết có tính chất bước ngoặt, là minh chứng sinh động cho việc sử dụng các cơ chế giải quyết hoà bình tranh chấp trong khuôn khổ của UNCLOS. Mặc dù việc thực thi còn gặp nhiều thách thức, nhưng không thể phủ nhận được vai trò và giá trị của Phán quyết. Một mặt, Phán quyết góp phần vào quá trình phát triển của luật biển hiện đại thông qua việc giải thích, làm sáng tỏ nội hàm của nhiều quy định trong Công ước. Mặt khác, Phán quyết có ý nghĩa pháp lý nhất định đối với vấn đề Biển Đông. Trong bối cảnh các tranh chấp trên biển tiếp tục diễn biến phức tạp và trật tự quốc tế dựa trên luật lệ đứng trước nhiều thách thức, Phán quyết là một nguồn bổ trợ quan trọng trong việc giải thích và áp dụng UNCLOS, đồng thời thúc đẩy việc duy trì trật tự pháp lý trên biển trên cơ sở tuân thủ đầy đủ, thiện chí Công ước – “Hiến pháp của biển và đại dương”.

Là quốc gia ven Biển Đông và là thành viên có trách nhiệm của UNCLOS, Việt Nam luôn duy trì lập trường nhất quán và rõ ràng trong vấn đề Biển Đông. Việt Nam luôn khẳng định UNCLOS là cơ sở pháp lý duy nhất quy định toàn diện và triệt để về phạm vi quyền được hưởng vùng biển. Tranh chấp biển phải được giải quyết bằng các biện pháp hoà bình, tôn trọng đầy đủ các tiến trình ngoại giao và pháp lý, không sử dụng hoặc đe doạ sử dụng vũ lực phù hợp với luật pháp quốc tế, nhất là UNCLOS.[32]

 

 

Nguyễn Thị Lan Hương 
 Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả.