Biển Đông 10 năm sau Phán quyết của Tòa Trọng tài: Sức sống của một chuẩn tham chiếu pháp lý

Phán quyết ngày 12/7/2016 của Tòa Trọng tài thành lập theo Phụ lục VII của Công ước Liên hợp quốc về Luật biển (UNCLOS) năm 1982 là một dấu mốc quan trọng trong quá trình giải thích và áp dụng Công ước. Hội đồng Trọng tài kết luận rằng, trong quan hệ giữa Philippines và Trung Quốc, không có cơ sở pháp lý để Trung Quốc yêu sách các quyền lịch sử, quyền chủ quyền hoặc quyền tài phán vượt quá những quyền mà UNCLOS cho phép trong phạm vi “đường chín đoạn”[1]; không một thực thể nổi nào khi thủy triều lên ở Trường Sa, xét trong trạng thái tự nhiên, đủ khả năng tạo ra vùng đặc quyền kinh tế hoặc thềm lục địa riêng[2]; và Trường Sa không thể được coi là một đơn vị quần đảo để từ đó tạo ra các vùng biển chung[3].

Ngay từ thời điểm được ban hành, Phán quyết đã cho thấy khoảng cách giữa hiệu lực pháp lý và khả năng được thực thi. Phán quyết là chung thẩm và có giá trị ràng buộc đối với các bên trong vụ kiện nhưng lại không có một cơ chế cưỡng chế tập trung để bảo đảm thi hành. Trung Quốc không tham gia quá trình tố tụng và tuyên bố không chấp nhận, không công nhận cũng như không thực hiện Phán quyết[4]. Khoảng cách này trở thành vấn đề xuyên suốt trong mười năm sau Phán quyết, đồng thời tách cục diện Biển Đông thành hai mặt trận tương đối độc lập: thực địa và luật lệ.

Trên thực địa: nơi Phán quyết gặp khó khăn

Trên thực địa, tác động trực tiếp của Phán quyết còn rất hạn chế. Mười năm qua, Biển Đông không những không trở nên ổn định hơn mà còn tiếp tục chứng kiến cạnh tranh ngày càng thường xuyên, đa tầng và quyết liệt. Bãi Cỏ Mây là tâm điểm căng thẳng trong giai đoạn 2023-2024. Sau thỏa thuận tạm thời về hoạt động tiếp tế giữa Philippines và Trung Quốc, tình hình tại khu vực này phần nào đã ổn định hơn. Ngược lại, Bãi Scarborough, Đá Hoài Ân và Bãi Sa Bin lại trở thành tâm điểm đối đầu trên thực địa[5].

Để chứng tỏ giới hạn của Phán quyết, Trung Quốc triển khai lực lượng hải cảnh kết hợp với tàu dân binh, dân quân biển và tàu khảo sát để tiếp tục áp đặt yêu sách phi lý. Việc củng cố căn cứ quân sự và hậu cần trái phép ở Trường Sa cung cấp cho Trung Quốc năng lực để triển khai và duy trì lực lượng xa hơn, dài ngày hơn, quy mô lớn hơn tại nhiều vùng biển được coi là vùng đặc quyền kinh tế, thềm lục địa hợp pháp của các quốc gia ven biển khác gồm Indonesia, Malaysia, Philippines và Việt Nam.

Đối đầu trên thực địa xảy ra khi các quốc gia ven biển khác cũng bố trí lực lượng để canh gác, bảo vệ chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán của mình theo UNCLOS, từng bước củng cố và nâng cao năng lực thực tế. Vòng xoáy căng thẳng leo lên mức thang mới khi Trung Quốc tiến hành cải tạo đất quy mô lớn, trái phép trên Đá Hải Sâm, quần đảo Hoàng Sa thuộc chủ quyền của Việt Nam.[6] Sự xuất hiện một căn cứ quân sự và trung tâm hậu cần ở Hải Sâm sẽ khiến tình hình an ninh ở khu vực bắc Biển Đông phức tạp hơn.

Lo ngại về thế mất cân bằng chiến lược ở khu vực và khả năng Biển Đông bị “độc chiếm”, Mỹ và đồng minh tăng cường can dự ở khu vực. Mỹ mở rộng quyền tiếp cận quân sự tại Philippines theo thỏa thuận EDCA từ 5 lên 9 căn cứ và tái bố trí lực lượng ở khu vực theo hướng phân tán nhưng có chiều sâu hơn. Nhật Bản, Pháp, Canada, Úc và New Zealand ký các thỏa thuận hợp tác an ninh, quốc phòng mới với Philippines. Rõ ràng, hạn chế của cơ chế pháp lý khiến các nước phải chuẩn bị cho các tình huống xấu hơn trên lĩnh vực an ninh, quân sự. 

Trái ngược với những hạn chế trên thực địa, tác động của Phán quyết lại ngày càng rõ nét trên phương diện pháp lý và chuẩn tắc. Chính ở mặt trận này, sức sống của Phán quyết được thể hiện rõ nhất. Trong mười năm qua, vấn đề Biển Đông tiếp tục được quốc tế hóa và khu vực hóa. Đàm phán Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) vẫn là cơ chế trung tâm trong nỗ lực quản lý hành vi và giảm nguy cơ xung đột. Tuy nhiên, dù ASEAN và Trung Quốc tiếp tục thúc đẩy tham vấn, các vấn đề then chốt như phạm vi áp dụng, giá trị ràng buộc, quan hệ với UNCLOS, tác động đối với bên thứ ba và cơ chế thực thi vẫn chưa được xử lý đầy đủ.[7]

Phán quyết đã âm thầm ảnh hưởng theo nhiều hướng. Thứ nhất, đàm phán COC tiến triển chậm phần nào phản ánh mâu thuẫn về các nội dung căn bản của Phán quyết, giá trị pháp lý của các yêu sách và hành vi trên thực tế. Thứ hai, các nguyên tắc, quan điểm được khẳng định trong Phán quyết tiếp tục được phản ánh vào pháp luật quốc gia, các lập trường chính thức của nhiều nước. Philippines là ví dụ điển hình. Việc ban hành Luật Vùng biển năm 2024 đã chính thức nội luật hóa nhiều nguyên tắc phù hợp với UNCLOS và Phán quyết, qua đó giảm khả năng một chính phủ trong tương lai có thể gạt Phán quyết sang bên vì những cân nhắc chính trị khác.[8]

Thứ ba, các nước ven biển khác dù không trực tiếp viện dẫn Phán quyết, nhưng đều sử dụng các lập luận, cách diễn giải tương đồng với quan điểm của Hội đồng Trọng tài để khẳng định các quyền và lợi ích hợp pháp theo UNCLOS, đồng thời bác bỏ những yêu sách không phù hợp với Công ước. Cụ thể, khi gửi công hàm đến Liên hợp quốc, Indonesia, Malaysia hay Việt Nam đều khẳng định các yêu sách về “quyền lịch sử” hay các quyền hàng hải khác nằm ngoài phạm vi của UNCLOS 1982 không có giá trị pháp lý. Trên thực tế, nhiều quan điểm này đã có từ trước khi Phán quyết được hình thành.

Thứ tư, ngày càng có nhiều nước có thể hiện rõ lập trường tích cực với Phán quyết. Tính đến tháng 1/2025, có 28 chính phủ công khai kêu gọi tôn trọng Phán quyết, 17 chính phủ đưa ra tuyên bố ghi nhận, trong khi 8 chính phủ công khai bác bỏ[9]. Trước ảnh hưởng của Trung Quốc, phần đông các nước đều tránh có lập trường công khai. Tuy nhiên, từ 2022 đến nay, đã có 19 chính phủ chuyển từ ghi nhận sang công khai ủng hộ phán quyết.

Hai mặt trận đối lập ấy phản ánh bốn đặc điểm nổi bật của Phán quyết sau mười năm:

Trước hết, Phán quyết không tạo ra những quy phạm mới của luật quốc tế. Giá trị của nó nằm ở việc đưa ra một cách giải thích có hệ thống và có thẩm quyền đối với các quy định của UNCLOS về quy chế pháp lý của các thực thể, phạm vi các vùng biển và giới hạn của các quyền lịch sử. Chính vì vậy, Phán quyết góp phần làm suy giảm giá trị pháp lý của các yêu sách vượt quá khuôn khổ Công ước, đồng thời củng cố vai trò của UNCLOS như khuôn khổ pháp lý toàn diện điều chỉnh mọi hoạt động trên biển và đại dương.

Thứ hai, Phán quyết thu hẹp đáng kể không gian cho các lập luận pháp lý trái với UNCLOS. Dù không ngăn cản các quốc gia tiếp tục bảo vệ yêu sách của mình, Phán quyết khiến việc duy trì các yêu sách đó trở nên khó biện minh hơn về mặt pháp lý và làm gia tăng chi phí chính trị, ngoại giao đối với các hành động bị coi là trái với luật pháp quốc tế.

Thứ ba, Phán quyết làm rõ hơn giới hạn pháp lý của các yêu sách và thu hẹp dư địa cho những thỏa thuận công nhận các quyền không phù hợp với UNCLOS, nhưng vẫn để ngỏ không gian cho hợp tác chuyên ngành về nghề cá, bảo vệ môi trường, tìm kiếm cứu nạn và quản lý sự cố, miễn là các hình thức hợp tác đó không trái với các quy định của Công ước.

Thứ tư, Phán quyết cũng cho thấy giới hạn của tài phán quốc tế trong điều kiện thiếu cơ chế cưỡng chế tập trung và có sự chênh lệch lớn về sức mạnh. Luật pháp quốc tế có thể xác định giới hạn hợp pháp, phân bổ tính chính danh và làm tăng chi phí của hành vi không tuân thủ nhưng việc chuyển hóa những kết luận pháp lý đó thành thay đổi thực tế còn phụ thuộc vào ý chí chính trị, năng lực thực thi, sức ép ngoại giao và mức độ hợp tác quốc tế để ngăn chặn các hành vi trái phép.

            Thực tiễn ở Biển Đông 10 năm qua cho thấy giá trị bền vững của Phán quyết không nằm ở việc một quốc gia có tuân thủ hay không, mà ở việc các hệ quan điểm, giá trị liên quan tiếp tục được nhiều quốc gia viện dẫn, vận dụng và bảo vệ. Một quyết định của cơ quan tài phán quốc tế có thể chưa thể lay chuyển ý chí của một cường quốc trong ngắn hạn, nhưng về lâu dài nó sẽ trở thành một chuẩn mực mới để định hướng, điều chỉnh hành vi của các quốc gia. Trong bối cảnh đó, lợi ích của việc tuân thủ về dài hạn sẽ lớn hơn nhiều so với lợi ích có được từ việc đi ngược lại chuẩn mực đã được thừa nhận rộng rãi.

 

 

[1] Permanent Court of Arbitration, The South China Sea Arbitration (Philippines v. China), PCA Case No. 2013-19, Award (The Hague, 12/7/2016), đoạn 276-278.

[2] Permanent Court of Arbitration, South China Sea Arbitration, đoạn 646.

[3] Permanent Court of Arbitration, South China Sea Arbitration, đoạn 571-576.

[4] Ministry of Foreign Affairs of the PRC, Statement on the Award of 12 July 2016 of the Arbitral Tribunal in the South China Sea Arbitration, 12/7/2016, https://www.mfa.gov.cn/eng/zy/gb/202405/t20240531_11367334.html.

[5] AMTI, “Eyes on the Prize: CCG Patrols Prioritize Scarborough in 2025,” CSIS, 29/1/2026, https://amti.csis.org/eyes-on-the-prize-ccg-patrols-prioritize-scarborough-in-2025/.

[6]AMTI, “Antelope Reef Could Now Be the Largest Island in the South China Sea,” CSIS, 19/3/2026, https://amti.csis.org/antelope-reef-could-now-be-the-largest-island-in-the-south-china-sea/.

[7] Reuters, “Philippines will insist South China Sea code is based on international law, foreign minister says,” 22/1/2026, https://www.reuters.com/world/china/philippines-will-insist-south-china-sea-code-is-based-international-law-foreign-2026-01-22/.

[8]Cộng hòa Philippines, Republic Act No. 12064 (Philippine Maritime Zones Act), 8/11/2024, https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/98027.

[9] AMTI (CSIS), “Arbitration Support Tracker,” cập nhật 10/1/2025, https://amti.csis.org/arbitration-support-tracker/.